W dniach 1-3.04.2026 odbył się II etap badań archeologicznych prowadzonych na terenie Domu Domu Bojowników Getta w Będzinie stanowi kolejny, niezwykle istotny krok w procesie odsłaniania materialnych śladów historii zapisanej dotąd przede wszystkim w relacjach świadków. Prace realizowane dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, we współpracy z zespołem profesjonalnych archeologów Wykop na Poziomie, wpisują się w nurt współczesnej archeologii pamięci – działań site-specific, prowadzonych in situ, w miejscach bezpośrednio związanych z doświadczeniem przeszłości.
Punktem wyjścia dla tegorocznych badań były odkrycia z 2025 roku, kiedy na tyłach ogrodu przy dzisiejszej ul. Rutki Lakier 24 odsłonięto tzw. bunkier węglowy – kryjówkę, w której, jak wskazują źródła, grupa młodych ludzi przetrwała kilka dni, najprawdopodobniej do 5 sierpnia 1943 roku. Jest to jedyny znany przypadek tego typu schronienia na terenie getta będzińskiego, którego wszyscy użytkownicy przeżyli. Ich dalsze losy były zróżnicowane, jednak zachowane świadectwa, m.in. Chawy Lenczner czy Chajki Klinger, potwierdzają wyjątkowy charakter tego miejsca.
Tegoroczny etap badań, oparty zarówno na analizie źródeł pisanych – w tym relacji Meiera Schulmana, jak i bezcennych wspomnieniach świadków historii – w szczególności Przemysława Zaprzelskiego oraz Marii Polak – doprowadził do odkrycia długo poszukiwanego tunelu oraz schodów prowadzących do kryjówki. To właśnie w tym tunelu natrafiono na unikatowe relikty: fragmenty drewnianej podłogi oraz przewód elektryczny zachowany w strukturze ściany. Znalezisko to stanowi materialne potwierdzenie funkcjonowania radiostacji, o której wielokrotnie wspominano w relacjach członków żydowskiego ruchu oporu.
Odkrycia te mają charakter bezprecedensowy w skali kraju. Po ponad osiemdziesięciu latach archeologia współczesna pozwala nie tylko zweryfikować przekazy źródłowe, lecz także przywrócić fizyczny wymiar pamięci o miejscu, które w latach 1942–1943 stanowiło centrum działalności młodzieżowych organizacji syjonistycznych oraz oporu w będzińskim getcie. Dzisiejsze badania nie są jedynie rekonstrukcją przeszłości – są jej ponownym uobecnieniem, aktem przywracania znaczenia przestrzeni, w której historia wciąż pozostaje żywa.
****
Projekt “Dom Bojowników Getta w Będzinie – badania oraz prace dokumentacyjne i koncepcyjne miejsca pamięci, etap 2” dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Partner projektu Wykop na Poziomie
fot. Roman Łuszczki