„Dzielnica Kamienna” to interdyscyplinarny projekt edukacji kulturalnej, którego celem jest podniesienie kompetencji kulturowych osób zainteresowanych historią Będzina, w tym mieszkańców dzielnicy Kamionka. „Dzielnica Kamienna” (Kamionka) to nazwa, którą nadał gettu w swoich powieściach o Będzinie Stanisław Wygodzki. Przed wojną była to spokojna, uboga, dzielnica rolnicza, która w 1942 r. zamieniona została w getto. Dziś to kameralna strefa domków jednorodzinnych z zachowaną przedwojenną topografią. To jednocześnie miejsce, w którym temat Zagłady nie został przepracowany z obecnymi mieszkańcami. Udział w projekcie, dzięki zaplanowanym działaniom animacyjno-kulturowym, takim jak spacery tematyczne, warsztaty wydobywcze, wywiady, przygotowanie słuchowiska i wystawy, będzie okazją do interakcyjnego zaangażowania mieszkańców Będzina do rekonstruowania pamięci o miejscu, którego dziedzictwo kulturowe może stanowić element ich tożsamości, rozwoju osobistego i społecznego.
Projekt, który jest zaproszeniem do współtworzenia miejsca kultury i pamięci, jakim ma być Dom Bojowników Getta, opiera się nie tylko na przekonaniu o potrzebie umacniania podmiotowego podejścia do odbiorców lokalnych miejsc historii, ale także na budowania wśród nich postaw podmiotowych, opartych na umiejętności pełnoprawnego uczestniczenia w życiu lokalnej społecznych oraz zdolności do czerpania z wytworów kultury w niej powstających, jak i już istniejących.
PROGRAM PROJEKTU (szczegółowe daty wkrótce):
CZERWIEC 2025:
“Warsztaty z historii mówionej” poprowadzone zostaną przez edukatorkę Adrianę Kapałę, z Centrum Archiwistyki Społecznej w ramach współpracy partnerskiej. Skierowane będą do studentów Uniwersytetu Śląskiego (Wydział Socjologi oraz Nauk Społecznych) oraz ewentualnych chętnych (jak np. członkowie Fundacji Brama Cukermana). Mają za zadanie zainspirować do spotkań ze świadkami historii oraz zapewniają sporą dawkę praktycznej wiedzy dotyczącą samego prowadzenia wywiadu, jako oddolnego zapisywania historii, w tym ułożenie pytań, reagowanie “na bieżąco” podczas wywiadu, jak i reagowanie na momenty trudne dla rozmówcy. Mają też za zadanie nauczyć digitalizacji i archiwizacji lokalnych zasobów dziedzictwa oraz sposobów działania z archiwami historii mówionej – korzystanie z archiwów dostępnych oraz tworzenie własnych. Uczestnicy warsztatów będą mieli za zadanie prowadzenie wywiadów z mieszkańcami Kamionki.
ZAPRASZAMY mieszkańców Kamionki – oraz wszystkich tych, którzy mają jakiekolwiek wspomnienia o dzielnicy – do kontaktu z fundacją oraz podzielania się nimi: bramacukermana@gmail.com, t: 511016322
SIERPIEŃ 2025:
Obchody 82 rocznicy likwidacji będzińskiego getta
3 sierpnia 2025 (niedziela), godz. 17.00
Dom Bohaterów Getta w Będzinie, ul. Rutki Laskier 24
Wydarzenie związane jest z upamiętnieniem zbrojnego oporu przeciw nazistom, który zorganizowali młodzi bojowcu będzińskiego ŻOBu w sierpniu 1943 roku na terenie getta w Będzinie.
Symboliczne “Drzewko pamięci” zostanie posadzone w ogrodzie przy Domu Bojowników Getta. Podczas wydarzenia planowane są odczyty fragmentów prozy i poezji Stanisława Wygodzkiego dotyczące “Dzielnicy Kamiennej” oraz właśnie “green commemoration”, czyli zielone upamiętnienie – posadzenie Drzewka, które ma symbolizować pamięć o poległych oraz piąć się w górę pod opieką mieszkańców dzielnicy.
Podczas wydarzenia odbędą się też Warsztaty PAmięci dla dzieci.
Warsztaty poprowadzi Julia Krzyśków
Warsztaty wydobywcze
23 sierpnia 2025 (sobota), godz. 17.00
zbiórka: Dom Bohaterów Getta w Będzinie, ul.Rutki Laskier 24
Warsztaty poprowadzi dr Natalia Romik
Zapraszamy na warsztaty skierowane do wszystkich chętnych. Przede wszystkim jednak do uczestnictwa zachęcamy osoby obecnie mieszkające w Dzielnicy Kamiennej oraz te, które ją opuścili. Zaproszenie kierujemy również do potomków wszystkich byłych i obecnych mieszkańców Kamionki.
Warsztat ma na celu “wydobycie” od uczestników wspomnień rodzinnych, a także ma za zadanie “wydobycie” z pomocą uczestników – pamięci o samej dzielnicy, o jej historii, relacji rodzinnych i międzyludzkich. Chcemy również skupić się na pamięci miejsca – aspekt bardziej metaforycznym, który będzie dotyczył architektury i topografii Kamionki. Jest to warsztat bardzo inkluzywny, który będzie wymagał silnej i świadomej partycypacji. Ma na celu również swoistego rodzaju “renowację” partycypacyjną dzielnicy przez wskazania na jej mankamenty, problemy, być może również wynikające z przeszłości dzielnicy, jej braku rozpoznania czy znajomości. Warsztat będzie miał na celu wskazanie działań naprawczych, reanimacyjnych dzielnicy w celu poprawy jakości życia i troski o pamięć miejsca.
OBOWIĄZUJĄ ZAPISY: bramacukermana@gmail.com
ILOŚĆ MIEJSC OGRANICZONA
Plener fotograficzny
24 sierpnia 2025 (niedziela), godz. 17.00
zbiórka: Dom Bohaterów Getta w Będzinie, ul.Rutki Laskier 24
Zapraszamy na spacer fotograficzny z Romanem Łuszczki, który na celu dokumentację zdjęciową dzielnicy Kamionka. Chcemy uchwycić stanu obecny tej dzielnicy Będzina, jej krajobraz, ale i wątki historyczne, takie jak charakterystyczną architekturę, topografię praktycznie nienaruszoną od kilkudziecięciu lat. Plener będzie poprzedzony warsztatami edukacyjnymi z prowadzącym, który wprowadzi uczestników – wszystkich chętnych – często amatorów, w tym mieszkańców dzielnicy Kamionka, do świata fotografii plenerowej i architektonicznej.
OBOWIĄZUJĄ ZAPISY: bramacukermana@gmail.com
ILOŚĆ MIEJSC OGRANICZONA
Spacer śladami dzieciństwa. Kamionka lat 80. i 90.
31 sierpnia 2025 (niedziela), godz. 17.00
zbiórka: Dom Bohaterów Getta w Będzinie, ul.Rutki Laskier 24
Spacer prowadzony zostanie przez Izabelę Tumas, która wychowywała się w latach 80. i 90. XX wieku “na Kamionce”, a także mieszkała w Domu Bojowników Geta (który wtedy był domem wielorodzinnym), i która dbała o pamięć o Żydach, w tym upamiętnionych na tablicy znajdującej się na Domu Bojowników Getta.
Autorka spaceru zabierze nas w świat podwórek Dzielnicy Kamiennej, jaj zakamarków oraz wspomnień, ale też przedstawi dzisiejszą jej percepcję z perspektywy byłej mieszkanki.
Podczas spaceru będziemy zadawać sobie pytanie o pamięć oraz o historię miejsca i jej wpływ na życie w Kamionce. Spacer ma na celu edukację o miejscu, już jako dzielnicy mieszkalnej po II wojnie światowej, a także uruchomienie w uczestnikach chęci dzielenia się wspomnieniami.
Będzie to również (!) spacer śladami książki “TATKO” – debiutu pisarskiego Izy Tumas (2024), której to historia rozgrywa się na Kamionce, i która nierozerwalnie związana jest z Domem Bojowników Getta, czy – jak nazywa go autorka powieści – “domem z tablicą”.
OBOWIĄZUJĄ ZAPISY: bramacukermana@gmail.com
ILOŚĆ MIEJSC OGRANICZONA
DZIELNICA KAMIENNA W BĘDZINIE
HISTORIA. PAMIĘĆ. EDUKACJA
Konferencja popularnonaukowa, która realizowana jest w ramach projektu
“Dzielnica Kamienna”
10 października 2025 (piątek), godz. 15-19.00
Patio Seniora, Dworzec PKP w Będzinie (I piętro przy I. peronie)
Celem konferencji jest przedstawienie obecnego stanu wiedzy na temat Kamionki w Będzinie oraz możliwości jej wykorzystania w działaniach podnoszących kompetencje kulturowe różnych osób, w tym kadry kultury i nauczycieli, mieszkańców Będzina, wszystkich zainteresowanych historią miasta. Do udziału w Konferencji zaprosiliśmy osoby, które w swojej pracy zawodowej zajmują się historią, pamięcią i edukacją w kontekście kultury żydowskiej i Zagłady.
Chcemy, aby konferencja była okazją do współtworzenia obrazu Kamionki. Za pomocą map historycznego Będzina spojrzymy na nią z lotu ptaka. Przyjrzymy się życiu codziennemu rodzin żydowskich w będzińskim getcie. Spojrzymy na Kamionkę oczami Stanisława Wygodzkiego, którzy w swoich przejmujących tekstach pisał o niej „Dzielnica Kamienna”. Zajrzymy do Domu Bojowników Getta. I przede wszystkim, spojrzymy na Kamionkę oczami jej mieszkańców. Będziemy dyskutować o dziedzictwie Kamionki, jej historii, pamięci o niej oraz o edukacji tych, którzy w Będzinie mieszkają i do Będzina przyjeżdżają.
W ramach konferencji opowiemy o wywiadach przeprowadzonych w ramach projektu “Dzielnica Kamienna” finansowanego z grantu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz innych działań realizowanych przez Bramę Cukermana odnoszących się do zbiorowej pamięci o przeszłości miasta, w którym istniała społeczność żydowska i o miejscach, w których zakończył się jej los. I tak jak pisał Stanisław Wygodzki, chcemy „przyjrzeć się z bliska placom manewrowym naszej historii”.
PROGRAM: https://www.bramacukermana.com/new/konferencja-dzielnica-kamienna/
OBOWIĄZUJĄ ZAPISY: bramacukermana@gmail.com
ILOŚĆ MIEJSC OGRANICZONA
Konferencja odbędzie się pod Honorowym Patronatem Rektora Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach prof. Ryszarda Koziołka
***Finalnym działaniem projektu będzie stworzenie WYSTAWY CZASOWEJ “Dzielnica Kamienna” oraz SŁUCHOWISKA bazującego na nagraniach historii mówionej w trakcie realizacji projektu.
KOORDYNACJA PROJEKTU: Karolina Jakoweńko, Justyna Błaszczyk-Czerwińska, Emilia Rekosz-Cebula, Izabela Grauman
fot. Aleksandra Staszczyk
Partner projektu: Centrum Archiwistyki Społecznej, portal “Stanisław Wygodzki” – pisarz, Będzin Miasto
Projekt dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego
Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach projektu „ReActMem: Rescue Memory – Activism, Arts and Public Remembrance”, który Fundacja Brama Cukermana realizuje wraz dwunastoma partnerami z Europy, dzięki finansowaniu z Unii Europejskiej w ramach programu Citizens, Equality, Rights and Values (CERV).
