Rys historyczny będzińskiego prywatnego Domu Modlitwy w Bramie Cukermanów

Pożydowski Dom Modlitwy w kamienicy w tzw. Bramie Cukermana związany jest z kilkusetletnią historią osadnictwa żydowskiego na terenie Miasta Królewskiego Będzina. Będzin od wieków był najstarszym i największym ośrodkiem społeczności żydowskiej na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Przed II Wojną Światową gmina żydowska liczyła 27396 mieszkańców, co stanowiło ponad 50% wszystkich będzinian.

Synagoga na Wzgórzu Zamkowym nie była na tyle duża, aby pomieścić wszystkich Żydów. To stworzyło zapotrzebowanie na prywatne domy modlitw, pełniące często rolę szkoły religijnej - Chederu. Do takich obiektów zaliczał się dom modlitwy w Bramie Cukermana, który powstał najprawdopodobniej pod koniec lat 20 – tych lub na początku 30 – tych XX wieku.

Służył jako przestrzeń sakralna zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet, dla których na wyższej kondygnacji powstał tzw. babiniec (będący najprawdopodobniej balkonem z osobnym wejściem).

Malarstwo ścienne w domu modlitwy Cukermanów jest charakterystyczne dla zdobień wnętrz w synagogach. Powstało najprawdopodobniej w połowie lat 30 – tych XX wieku.

Dom Modlitwy został ufundowany przez właściciela kamienicy Nuchima Cukermana, który należał do zasłużonych członków będzińskiej społeczności żydowskiej. Pod koniec XIX wieku wybudował kamienicę przy ówczesnej ulicy Sławkowskiej 24 (obecnie Kołłątaja).

W okresie międzywojennym rozbudowywał kamienicę nadając jej dzisiejszy wygląd. W nowopowstałej części z biegiem czasu znalazł się Dom Modlitwy, chociaż lokal ten początkowo spełniał inną funkcję. Świadczą o tym ślady dekoracji ściennej wcześniejszej od właściwego zdobienia.

Kres społeczności żydowskiej i miejscom kultu religii judaistycznej przyniosła II Wojna Światowa oraz okupacja hitlerowska Będzina. Polityka okupanta doprowadziła do niemal całkowitej zagłady Żydów i przejęcia ich majątku.

Świątynie zostały albo zburzone, albo adaptowane na pomieszczenia gospodarcze i mieszkalne. Podobny los spotkał Dom Modlitwy w Bramie Cukermana. Prawdopodobnie wtedy przestrzeń Domu Modlitwy została podzielona ścianami działowymi. Przez ponad sześćdziesiąt lat miejsce to pełniło funkcję mieszkania.

W roku 1948 kamienicę kupili Genowefa Balińska, Wiktoria Balińska i Sebastian Klikowicz od spadkobierców Nuchima Cukermana: Bronisława Cukermana i Mani vel Marii Rozenblum.

Obecnie współwłaścicielem i administratorem części kamienicy,w której znajduje się Dom Modlitwy jest Pan Bogusław Baliński.

W roku 2007 malarstwo ścienne, a właściwie jego pozostałości, ponownie ujrzały światło dzienne. Uczniowie I Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Będzinie odsłonili oblicze dawnego Domu Modlitwy spod grubych warstw farby.

Rodzina Cukermanów i ich kamienica

Cukerman Nuchim – właściciel kamienicy przy ul. Sławkowskiej 24 (obecnie Kołłątaja 24) od XIX wieku do II Wojny Światowej. Prowadził skład towarów kolonialnych i był jednym z niewielu posiadaczy telefonu w Będzinie.

Został także przedstawicielem zarządu gminy wyznaniowej żydowskiej w Będzinie. Jako kupiec i właściciel składu galanterii i towarów kolonialnych figuruje w charakterze członka drugiej gildii. W materiałach archiwalnych wykazywany jest do lat 20–tych XX wieku, jako członek zarządu Towarzystwa Dobroczynności w Będzinie (od 1909 r. Towarzystwo Pomocy dla Biednych wyznania Mojżeszowego; założone 24 lipca 1899r., za zgodą Gubernatora Piotrkowskiego). Do jego obowiązków należało: dostarczanie odzieży, żywności i przytułku ubogim, nie będącym w stanie utrzymać się z własnej pracy, oraz udzielanie im w ostateczności wsparcia finansowego.

Od 1910 roku, był współzałożycielem i członkiem zarządu Będzińskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu (założone w 1910r., miało siedzibę przy ul. Sławkowskiej 23 (do lat 70-tych XX wieku Kołłątaja 23, kamienica wyburzona).

W jego kamienicy praktykował felczer J. Hartman oraz mieściła się (finansowana przez miasto) Szkoła miejska 1-o klasowa Izraelska dla chłopców (założona w 1872r.), której przełożonym i nauczycielem był: H. Goldszmidt. W jego domu mieszkał i urzędował także sędzia śledczy I – go rewiru w Będzinie Mikołaj Starnawskij, który w tymże domu założył i prowadził: Towarzystwo hodowli i pielęgnowania roślinności. Cukerman był także założycielem fabryki świec, (która powstała na pewno przed 1913 rokiem) - zatrudniała 6 robotników w roku 1913, a w 1920 – 5 (jej produkcja w 1915r. wynosiła 6600 rubli).

W okresie międzywojennym w jego kamienicy działały również:
- Skład apteczny (zbliżone do drogerii) – Misiórski J.B.
- Drukarnia – Zajdnera Majera
- Sklep z wyrobami jubilerskimi – Olszewskiej Rywki.
- Skład z żelazem i wyrobami żelaznymi – Braci Rucińskich Czesława, Józefa i Konstantego.
- Żydowskie Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy „Aahawath Shesed”.
- Towarzystwo Techniczno – Handlowe ESPER – Sp. z.o.o. (w roku 1937, nie występuje w spisach).